SAVAŞLARLA GEÇEN BİR ÖMÜR: TOKTAMIŞ HAN

Hem Altın Orda hem de Orta Çağ Dünya tarihinde bıraktığı derin izlerle tarihimizin unutulmaz şahsiyetleri arasına girmeyi başarmış olan Toktamış Han, XIV-XV. yüzyılda içinden geçtiği Fetret Devri vesilesiyle Altın Orda Devleti’nin zor günler geçirdiği bir süreçte tahta geçmesine rağmen tahtta kaldığı on sekiz yıllık süre içerisinde Altın Orda Devleti’ni yeniden ayağa kaldırmış ve imparatorluğu eski şaşalı günlerine bir süreliğine de olsa geri döndürmeyi başarmıştır. Bu döneme damgasını vuran en önemli konu, Toktamış ve Timur arasında yaşanan mücadeledir.

Altın Orda Devleti’nde 1357 yılında baÅŸlayan Fetret Devrini müteakiben 1358’de DoÄŸu DeÅŸt-i Kıpçak’ta Tuka Timur soyu iktidara gelir. Urus Han, Altın Orda’nın doÄŸu kanadını tamamen kendi idaresi altına alarak yerel beylerden Altın Orda topraklarını birleÅŸtirmek için yardım talep eder. Fakat onun bu isteÄŸi Mangışlak hâkimi olan Toktamış Han’ın babası Tuy-Hoca OÄŸlan tarafından kabul görmeyince katledilir. Bu olay da Toktamış Han’ın, amcası Urus Han’dan kaçarak Timur’un yanına sığınmasına neden olur. Ä°ÅŸte böyle bir siyasi atmosferde Toktamış Han, 1376 yılında tarih sahnesine çıkar. 1379 yılında Timur’un desteÄŸi ve yaptığı yardımlar sayesinde DoÄŸu DeÅŸt-i Kıpçak tahtına oturan Toktamış Han, 1380 yılında II. Kalka Savaşı’nda Mamay Mirza’yı da bozguna uÄŸratarak Altın Orda’nın her iki kanadını tek bir devlet halinde birleÅŸtirir. Toktamış Han döneminde (1379-1397), Altın Orda Devleti yeniden kuvvetlenir ve son defa zirve dönemini yaÅŸar. Ancak Toktamış Han’ın Timur’a karşı çıkması ve ona karşı savaÅŸ açması hem devleti hem de kendisi açısından adeta bir yıkımla sonuçlanır. Toktamış Han her ne kadar Altın Orda Devleti’ni toparlayan isim olarak anılsa da devleti Fetret dönemine iten de neticede yine kendisi olmuÅŸtur.

Ãœlkesindeki siyasi birliÄŸi saÄŸlayıp otoritesini tesis eden Toktamış Han, bütün ilgisini Rus topraklarına verdi. AÄŸustos 1382 yılında bazı knezliklerin de desteÄŸini alarak Moskova’yı kuÅŸattı.

Başarı gösteremeyince hileye başvurarak para karşılığında kuşatmayı kaldıracağına dair söz vermesine rağmen sözünü tutmadı.

Åžehrin kapılarının açılması üzerine ÅŸehre saldırarak yerle bir etti. Moskova’da 24.000 kiÅŸinin öldürüldüğü söylenir.

Toktamış Han, Moskova seferinden büyük ganimetler elde ederek geri döndükten sonra 1383 yılında Timur’un hakimiyetine olan Harezm’e girerek kendi adına para bastırdı. Ardından Tebriz’e yöneldi ancak ÅŸehre giremedi. Burada da hileye baÅŸvurarak para karşılığında barış yapmayı kabul eder gibi görünerek ÅŸehre girdi ve Tebriz’i yaÄŸmaladı ve alimlerini baÅŸkent Saray’a gönderdi.

1387 yılında KeÅŸ’i yaÄŸmaladıktan sonra ertesi yıl Timur’un hakimiyetinde olan Sabran ÅŸehrini kuÅŸattı ve Timur’un oÄŸlu Ömer Åžeyh Mirza’yı Otrar yakınlarında maÄŸlup etti ve birçok ÅŸehir ve köyü yaÄŸmaladı. Buhara’yı alma giriÅŸimi baÅŸarısız oldu. Timur ile ilk kez 1391 yılının haziran ayında Kunduzca Nehri boyunda karşılaÅŸtı. Yapılan Kunduzca Muharebesi’ni Toktamış Han’ın ordusunu dağıtan Timur kazandı ve birçok ganimet elde etti. Toktamış Han yenilmesine raÄŸmen DeÅŸt-i Kıpçak hakimiyetini korudu.

15 Nisan 1395’te ikinci kez Terek Irmağı boyunda karşı karşıya geldiler. Yapılan savaşı yine Timur kazandı ve Toktamış Han’ın takip ederek Ãœkek’e ve ardından Moskova’ya giderek buraları yaÄŸmaladı. Timur ile olan mücadelesi Altın Orda Devleti’nin yıkılmasına ortam hazırlamıştır.

Timur’un çekilmesinden sonra Toktamış Han 1396’da Kefe’ye hâkim olduysa da Emîr Edigey Mirza’nın yardımıyla hanlığını ilân eden Timur Kutluk’a yenildi ve Litvanya Prensi Vitovt’a sığındı. Fakat 9 Zilhicce 801’de (12 AÄŸustos 1399) Vitovt ile Toktamış’ın birleÅŸik ordusu Edigey tarafından bozguna uÄŸratıldı. 1405 yılına kadar devam eden kaçak hayatı sırasında Edigey Mirza onu yakalayabilmek için çok uÄŸraÅŸtı. Toktamış Han zor durumda kaldığından Timur’la arasını düzeltmeye teÅŸebbüs ettiyse de Timur’un âni ölümü iyice yalnız kalmasına yol açtı. Bir süre sonra Edigey ve adamları tarafından takip edilirken Karaton ırmağı boyunda atıyla birlikte uçuruma yuvarlanarak öldü. Ölümünden sonra oÄŸulları Altın Orda Hanlığı mirası üzerinde pay almak için mücadeleye girdi. Bunların içinde özellikle Celâleddin, Cabbar Berdi, Kerim Berdi ve Kebek zikredilebilir. DiÄŸer bir oÄŸlu Kadir Berdi 822 (1419) yılında öldürüldü. Toktamış Han gayretli ve mücadeleci bir tabiata sahipti. Ancak bitmek bilmeyen mücadele azmi onu Timur gibi kudretli bir hükümdarla karşı karşıya getirmiÅŸ, bu da Altın Orda Hanlığı’nın yıkılmasına zemin hazırlamıştır. Onun Edigey ile olan mücadelesi Nogay, BaÅŸkırt, Kazak, Özbek ve Karakalpaklar arasında destanlara konu olmuÅŸtur.